Ριζώματα: Γυναίκες στην Αντίσταση: Ηλέκτρα Αποστόλου

H Ηλέκτρα Αποστόλου γεννήθηκε το 1912. Εντάχθηκε το 1926, σε ηλικία 14 ετών, στην Κομμουνιστική Νεολαία της Αθήνας. Εκείνη την εποχή οι γυναίκες στο αριστερό κίνημα ήταν λίγες και οι προκαταλήψεις σχετικά με τον ρόλο τους έντονες. Η ίδια επέλεξε μια ζωή γεμάτη στερήσεις και κακουχίες. Τις αντιπάλεψε όλες και στάθηκε με το κεφάλι ψηλά, φωτεινό παράδειγμα για τις συντρόφισσες και τις συναγωνίστριές της.

Η Δράση και οι συλλήψεις

Για πολλά χρόνια, υπήρξε μέλος της συντακτικής επιτροπής της εφημερίδας «Νεολαία», οργάνου της ΟΚΝΕ, ενώ στα 1933-1934 πρωτοστάτησε στην ειδική δουλειά του ΚΚΕ στις γυναίκες. Συνελήφθη από τη δικτατορία του Μεταξά και μεταφέρθηκε στις φυλακές «Αβέρωφ». Αποφυλακίσθηκε το 1938 και συνελήφθη ξανά το 1939 ετοιμόγεννη. Την ίδια περίοδο συλλαμβάνεται και ο άντρας της. Εκείνος υπογράφει δήλωση μετάνοιας. Η Ηλέκτρα, αφού του θυμίζει τους όρκους που είχαν δώσει πριν παντρευτούν ότι θα αγωνιστούν για τα ιδανικά τους, τον χωρίζει και τον προτρέπει να ζήσει τίμια.

Γέννησε κρατούμενη σε ένα νοσοκομείο και 7 ημερών λεχώνα μεταφέρθηκε με το κοριτσάκι της στην εξορία, στην Ανάφη, απ΄ όπου απέδρασε τον Αύγουστο του 1942.

Η Ηλέκτρα Αποστόλου με την κόρη της Αγνή, ανάμεσα σε μια ομάδα εξόριστων αντρών και γυναικών στην Ανάφη, λίγο πριν την Κατοχή. Φωτογραφία από το βιβλίο του Κώστα Μπίρκα “Ηλέκτρα Αποστόλου”.

Η μονάκριβη κόρη της Ηλέκτρας Αποστόλου, Αγνή, εξόριστη στην Ανάφη.

Η Αγνή, κόρη της Ηλέκτρας Αποστόλου, στην Αθήνα το 1946. Δίπλα της εξόριστος της Ανάφης. Φωτογραφία από το βιβλίο του Κώστα Μπίρκα “Ηλέκτρα Αποστόλου”.

Με την ίδρυση της ΕΠΟΝ έγινε μέλος του Κεντρικού Συμβουλίου και ανέλαβε την καθοδήγηση της οργάνωσης «Λεύτερη Νέα». Το 1943 πέρασε αποκλειστικά στη δουλειά της Κομματικής Οργάνωσης Αθήνας του ΚΚΕ σαν μέλος της Επιτροπής Πόλης και έγινε υπεύθυνη για τη διαφωτιστική δουλειά. Τον Ιούνη του 1936, συλλαμβάνεται και φυλακίζεται στις φυλακές «Αβέρωφ». Εκεί οργανώνει μαθήματα ιδεολογικής αυτομόρφωσης και αναπτύσσει έντονη δράση για να κρατήσει ψηλά το ηθικό των συγκρατούμενών της. Ενώ παράλληλα πραγματοποιεί μαθήματα ανάγνωσης, αριθμητικής και μουσικής για τις κοινές κρατούμενες.

Τον Αύγουστο του 1942 δραπετεύει από την Ανάφη κι αναλαμβάνει την καθοδήγηση της καινούριας Πανελλαδικής Οργάνωσης «Ελεύθερη Νέα». Τον επόμενο χρόνο περνάει στην Επιτροπή της ΚΟΑ και χρεώνεται την καθοδήγηση της διαφώτισης. Αναπτύσσει τον παράνομο μηχανισμό: Τυπογραφεία, πολυγράφους, γραφομηχανές. Με την ομάδα της αναλαμβάνουν το γράψιμο συνθημάτων στον τοίχο, την αφισοκόλληση, τα τρικάκια, το χωνί, τα σκιτσάκια και τις εφημερίδες.

«Εγώ όταν πιάνομαι δεν νιώθω καμιά ανησυχία για την απολογία μου, γιατί μόλις περάσω εκείνα τα κατώφλια, βάζω στο νου μου πως δεν έχω πια μνήμη, δεν έχω αυτιά, δεν έχω γλώσσα. Δεν έχω ούτε μιας μέρας παρελθόν».

Το Βασανιστήρια και το τέλος

Στα τέλη Ιουλίου 1944, βρέθηκε πεταμένο στους δρόμους και παραδόθηκε στο νεκροτομείο της Αθήνας μισοκαμένο και παραμορφωμένο από τα βασανιστήρια, στα οποία είχε υποβληθεί στην Ειδική Ασφάλεια από τους συνεργάτες των Γερμανών, το νεκρό κορμί μιας 34χρονης γυναίκας. Η άτυχη Ελληνίδα είχε γνωρίσει την κόλαση στα χέρια των βασανιστών της. -Πώς σε λένε; -Ελληνίδα-Πού κατοικείς;-Στην Ελλάδα- Ποιοι είναι οι συνεργάτες σου; - Οι Έλληνες-Τι έκανες; -Υπηρετούσα τον λαό.

Σκίτσο για το μαρτύριο της Ηλέκτρας Αποστόλου όπως δημοσιεύθηκε αμέσως μετά την απελευθέρωση

Ο ιατροδικαστής που εξέτασε το πτώμα της σημείωσε στην έκθεσή του:

«Ο κάτωθι υπογεγραμμένος ιατροδικαστής Πέτρος Τζαφέρης, μεταβάς σήμερον την 26ην Ιουλίου 1944 εις το ενταύθα νεκροτομείον, ενήργησα λεπτομερή αυτοψίαν και νεκροψίαν επί του πτώματος αγνώστου γυναικός ετών 39 περίπου».

Πληροφορίαι: «Μετεφέρθη διά του υπ' αριθμ. 375 εγγράφου του Σταθμού Α` Βοηθειών, παραληφθείσα εκ του ξενοδοχείου "Κρυστάλ"».

Η οδός Ελπίδος στην πλ. Βικτωρίας, όπου στην Κατοχή βρισκόταν το ξενοδοχείο «Κρυστάλ», άντρο της Ασφάλειας. Εδώ δολοφονήθηκε η Ηλέκτρα

Απόσπασμα από τη Νεκροψία: «Κατά τους καρπούς των χειρών παρατηρούνται εντυπώματα εκ σχοινίου. Κατά τη ράχιν της ρινός και αμφοτέρας τας παρειάς και τα βλέφαρα παρατηρούνται εκχυμώσεις κυανώδεις ως και εξοίδησις. Οι χαρακτήρες δεικνύουσι ότι εγένετο συνεπεία γρονθοκοπημάτων. Κατά τας οπισθίας επιφανείας αμφοτέρων των βραχιόνων παρατηρούνται εκχυμώσεις. Αι εκχυμώσεις αύται ως και οι των βραχιόνων, παρήχθησαν κατόπιν δράσεων σκληρών και αμβλέων οργάνων (μαστιγίων, βουνεύρων, πλεκτού σύρματος, σχοινίου, αλύσεως κλπ.), βιαιότατα κατενεχθέντων».

Συμπέρασμα:«Επί του πτώματος βεβαιούνται κακώσεις προκληθείσαι εκ μαστιγώσεως ήτις εγένετο διά διαφόρων οργάνων (μαστιγίου, βουνεύρου, αλύσεως, πλεκτού σύρματος), άτινα έδρασαν αλλεπαλλήλως και βιαιότατα, ως και κακώσεις εξ απαιωρήσεως από των μασχαλών, επίσης εγκαύματα εν ζωή και μετά θάνατον γενόμενα. Ο θάνατος οφείλεται κυρίως εις τας κακώσεις καθ' όσον τα εγκαύματα είναι μικράς εκτάσεως».

Σημείωσις: «Η ταυτότης της θανούσης εξηκριβώθη υπό της Σημάνσεως, ένθα ήτο σεσημασμένη ως κομμουνίστρια υπ' αριθ. 59953. Το πτώμα ανήκε εις την Αποστόλου Ηλέκτραν του Νικολάου».

Το σπίτι, όπου έμενε η Ηλέκτρα, στο Ηράκλειο Αττικής

Το «Μνημείο για την Ηλέκτρα» στο Δήμο Ηρακλείου Αττικής, φιλοτεχνημένο από την Ασπασία Παπαδοπεράκη...

Όταν μαθεύτηκε ο θάνατος της Ηλέκτρας , ο ΕΛΑΣ κυκλοφόρησε ειδική απόφαση σε όλες τις αντάρτικες μονάδες και καλούσε σε εκδίκηση. Στην Αθήνα ο ΕΛΑΣ πήρε εκδίκηση με δεκάδες δωσίλογους που βρέθηκαν σκοτωμένοι στους δρόμους. Στο πτώμα του καθενός υπήρχε καρφιτσωμένη μια ταινία με την επιγραφή: Ηλέκτρα 1, 2, 3… που έδειχνε με πόσους πλήρωσε ο εχθρός. Στο όνομά της, ο ΔΣΕ όρισε το παράσημο «Ηλέκτρα», σαν την πιο έξοχη τιμητική διάκριση γυναικείου ηρωισμού.

Η Ηλέκτρα μέσα από την ποίηση και την αρθρογραφία

Ποίημα της Σοφίας Μαυροειδή- Παπαδάκη για την Ηλέκτρα

*Ηλέκτρα(Γ.Ρίτσος)

Ηλέκτρα! Η ώρα της λευτεριάς έφτασε κι εσύ λείπεις. Στις λεύτερες συνοικίες μας τα χωνιά διαλαλούνε τις νίκες μας. Κι εσύ δεν ακούς. Οι σημαίες του ΕΑΜ δοξάζουν τον Αγώνα μας. Κι εσύ δε βλέπεις. Ηλέκτρα μας. Η ώρα της λευτεριάς έφτασε, μα συ λείπεις. Είναι τ’ όνομά σου γραμμένο πλάι πλάι στ’ όνομα της λευτεριάς. Το αίμα σου μέσα στις φλέβες μας, η καρδιά σου. Στην καρδιά μας.

*Στ’ όνομά σου ορκιζόμαστε(Γ.Ρίτσος)

«Στ’ όνομά σου ορκιζόμαστε να σου μοιάσουμε! Κοιμήσου ήσυχα. «Κοιμήσου αδελφή του Κόμματός της. Κοιμήσου κόκκινη αδελφή της επανάστασης».

Η Αύρα Παρτσαλίδου σημειώνει για την Ηλέκτρα:

«Με την ηρωική της ζωή και το μαρτυρικό της θάνατο, έγινε το σύμβολο της μαχόμενης γυναίκας του τόπου μας... Τώρα η Ηλέκτρα είναι μια μεγάλη ηρωίδα. Τ' όνομά της έχει φτάσει μακριά, πέρα απ' τα σύνορα της πατρίδας μας. Τη διεκδικούν οι αγωνιζόμενες γυναίκες όλου του κόσμου σαν ηρωίδα του παγκόσμιου γυναικείου κινήματος». «Αν μπορούσαν οι νεκροί να μιλήσουν, η Ηλέκτρα θα μας έλεγε σεμνά και με την απλότητα που τη χαρακτήριζε: "Τέτοια έγινα, γιατί τέτοια μ' έκανε το κόμμα μου"».